krushikranti.com
11-01-19


पाऊस उशिरा, अनिश्‍चित व कमी प्रमाणात झाला तरी इतर तृणधान्यापेक्षा अधिक धान्य व चारा उत्पादन देणारे हे पीक आहे. आपत्कालीन पीक व्यवस्थापनामध्ये या पिकाला महत्त्व आहे. कमी कालावधीत तयार होणारे तृणधान्य पीक असल्यामुळे खरिपानंतर रब्बीची पिके वेळेवर घेता येतात. सोयाबीन, गहू व बटाटा या पिकांमधील सूत्रकृमीच्या नियंत्रणासाठी या पिकांचा फेरपालटीचे पीक म्हणून उपयोग होतो. बाजरीपासून तयार केलेले पोल्ट्री फीड, अंडी देणाऱ्या कोंबड्यांना (लेअर) दिल्यास अंड्यामधील अनावश्‍यक कोलेस्टेरॉलचे प्रमाण हे मक्‍यापासून बनविलेल्या पोल्ट्री फीडच्या वापरातून उत्पादित अंड्यामधील प्रमाणापेक्षा कमी असते.


जमिनीचा प्रकार
अधिक उत्पादनासाठी पाण्याचा चांगला निचरा होणारी मध्यम ते भारी जमीन निवडावी. जमिनीचा सामू ६.५ ते ७.५ च्या दरम्यान असावा.

हवामान
उष्ण व कोरडे हवामान या पिकास चांगले मानवते. ४०० ते ५०० मी.मी. पावसाचे प्रमाण असलेल्या भागात हे पीक घेतात. पिकाची उगवण व वाढ २३ ते ३२ अंश सेल्सिअस तापमानात चांगली होते. पिकाच्या संपूर्ण वाढीच्या काळात स्वच्छ सूर्यप्रकाश अधिक उत्पादनाच्या दृष्टिकोनातून महत्त्वाचा आहे.

पिकाची जात
श्रध्दा, सबुरी, शांती हि संकरित वाण आहेत तसेच आय.सी.टी.पी.-८२०३,समृद्धी,परभणी संपदा हि सुधारित वाण आहेत.

लागवड
खरीप बाजरीची पेरणी १५ जून ते १५ जुलै या कालावधीत जमिनीत चांगली ओल असताना दोन ओळींमध्ये ४५ सें.मी. तर दोन रोपांमध्ये १२ ते १५ सें.मी. अंतर राहील अशा बेताने करावी. पेरणी शक्‍यतो दोन चाड्याच्या पाभरीने ( तिफण ) करावी म्हणजे रासायनिक खते बियाण्यासोबत व बियाण्याच्या खाली दिल्यामुळे त्यांची उपयुक्तता वाढून चांगले उत्पादन मिळते.

खत व्यवस्थापन
अधिक उत्पादनासाठी दहा किलो झिंक सल्फेट प्रति हेक्‍टरी पूर्वमशागतीच्या वेळेस जमिनीतून द्यावे. स्फुरदाची मात्रा सिंगल सुपर फॉस्फेटमधून दिल्यास पिकास कॅल्शिअम व सल्फर ही अतिरिक्त सूक्ष्म अन्नद्रव्येही मिळतात. माती परीक्षणानुसारच रासायनिक खते द्यावीत.

पाणी व्यवस्थापन
बाजरी पिकास फुटवे येण्याची वेळ, पीक पोटरी अवस्थेत असताना आणि कणसात दाणे भरताना जमिनीत पुरेसा ओलावा असणे गरजेचे आहे.

रोग नियंत्रण
भुंगे - या किडीचा उपद्रव बाजरी पीक फुलोऱ्यात असताना होतो. यावर उपाय म्हणून बी एच सी १० टक्के पावडर हेक्टरी २० किलो या प्रमाणात धुरळतात. अरगट आणि गोसावी रोगाच्या नियंत्रणासाठी बीजप्रक्रिया केलेले प्रमाणित बियाणे वापरावे.

उत्पादन
श्रध्दा या वाणाचे हेक्टरी उत्पन्न २६ क्विंटल तर एम एच १७९ या वाणाचे उत्पन्न सरासरी २२ क्विंटल मिळते. बाजरीच्या इतर वाणांचे उत्पन्न १५ ते २० क्विंटल मिळते.